Digniin, wacyigelin iyo baaq ku socda dowladda, Wasaaradda Isgaarsiinta iyo Teknolojiyadda, jaamacadaha, shirkadaha iyo dhalinyarada Soomaaliyeed.
Dunidu waxay ku jirtaa xilli ay si xawli ah u horumarayaan Artificial Intelligence (AI), Cybersecurity iyo teknoolajiyada kale ee casriga ah. Soomaaliya waxay sidoo kale u dhaqaaqaysaa adeegyo dijitaal ah, nidaamyo internetka ku shaqeeya iyo adeegyo ay muwaadiniinta, ganacsatada iyo hay’adaha dowladdu si isa soo taraysa ugu tiirsanaanayaan.
Hase yeeshee, horumarkaasi wuxuu ina hor keenayaa su’aal muhiim ah: Ma innaga oo dhisnay nidaamyo dijitaal ah oo keliya ayaynu horumaraynaa, mise waxaynu sidoo kale dhisaynaa awoodda lagu ilaalinayo nidaamyadaas, xogta dadka iyo adeegyada nolosheennu ku tiirsan tahay?
Sababta aan arrintan uga hadlayo ma aha inaan ka soo horjeedo barashada cybersecurity-ga, AI-ga ama horumarka teknoolajiyada. Taas beddelkeeda, waxaan aaminsanahay in Soomaaliya u baahan tahay dhalinyaro aqoon sare u leh tiknoolajiyada, awoodna u leh inay dhisaan xalal Soomaaliyeed oo casri ah.
Laakiin walaacaygu wuxuu ka yimid xaalado aan arkay, isku dayo ay dhalinyaro qaarkood muujiyeen iyo hababka ay qaar ka mid ah nidaamyada dijitaalka ah u muuqdaan in loo dhisayo ama loo maamulayo. Arrimahaasi waxay igu kallifeen inaan is weydiiyo: Ma la socdaa horumarka aqoonta tiknoolajiyada fahamka sharciga, anshaxa iyo masuuliyadda ay aqoontaasi u baahan tahay?
1. Dhalinyarada baranaysa cybersecurity-ga: aqoontu waa fursad, laakiin masuuliyad ayay u baahan tahay
Waxaan aragnaa dhalinyaro badan oo xiisaynaysa cybersecurity, ethical hacking, programming, AI iyo qalabka lagu baadho nuglaanta nidaamyada kombiyuutarrada.
Tani waa fursad weyn oo Soomaaliya u baahan tahay. Dalkeenna wuxuu u baahan yahay khubaro sugi kara xogta muwaadiniinta, ilaaliya nidaamyada bangiyada iyo shirkadaha isgaarsiinta, difaaca adeegyada dowladda, kana hortaga weerarrada dijitaalka ah.
Hase yeeshee, waxaa jira farqi weyn oo u dhexeeya qof barta sida nidaam loo ilaaliyo iyo qof aqoonta u adeegsada inuu fasax la’aan ku galo nidaam qof kale leeyahay.
Waxaan walaac ka qabaa dhalinyaro qaarkood oo muujiya isku dayo ay ku tijaabinayaan website-yo, gaar ahaan kuwa ay u arkaan inay amnigoodu daciif yahay, iyaga oo aan mar walba fahamsanayn xadka oggolaanshaha, sharciga iyo cawaaqibta ka dhalan karta falalkaas.
Website dowladeed, website shirkadeed ama server internetka laga heli karo ma noqonayo meel qof walba xor u u yahay inuu tijaabo ku sameeyo.
Waxaa dhici karta in nidaamkaasi kaydiyo xogta muwaadiniinta, dukumentiyo muhiim ah, xogta shaqaalaha ama macluumaad ganacsi oo qarsoodi ah.
Gelitaanka nidaam aan fasax loo haysan, xatooyada xogta, beddelidda bogagga website-ka, carqaladaynta adeegyada ama ku hanjabaadda cidda leh xogta waxay noqon karaan falal sharci-darro ah oo leh cawaaqib sharciyeed.
Inaad awooddo inaad nidaam gasho macnaheedu ma aha inaad xaq u leedahay inaad gasho. Inaad cillad hesho macnaheedu ma aha inaad fasax u haysato inaad ka faa’iidaysato.
Halkaas ayay tahay in aqoonta cybersecurity-ga lagu kala saaro xirfad difaac iyo adeegsiga waxyeellada leh.
2. Website-yada dowladda iyo nidaamyada ganacsiga: amnigu ma aha wax dib loo raaciyo marka dhibaatadu dhacdo
Mid ka mid ah arrimaha igu dhaliyey walaaca waa xaaladaha qaar ee aan ku arkay nidaamyada dijitaalka ah iyo baahida muuqata ee loo qabo in amnigooda si joogto ah loo qiimeeyo.
Waxaa jira website-yo iyo nidaamyo ay tahay in laga helo adeegyo muhiim ah oo u baahan in la hubiyo sida loo dhisay, loo cusboonaysiiyo, loo martigeliyo iyo sida loo ilaaliyo.
Marka website dowladeed ama nidaam ganacsi la dhisayo, su’aashu ma aha oo keliya inuu shaqaynayo ama uu qurux badan yahay. Waa in la ogaadaa:
- Yaa maamula server-ka iyo hosting-ka?
- Yaa leh maamulka buuxa ee domain-ka iyo akoonnada muhiimka ah?
- Software-ka iyo qaybaha uu ku dhisan yahay ma helaan cusboonaysiin amni?
- Xogta dadka ma leedahay xakameyn gelitaan oo ku filan?
- Ma jiraan kayd xogeed oo ammaan ah iyo qorshe dib loogu soo celin karo adeegga haddii cilad dhacdo?
- Yaa mas’uul ka ah hagaajinta nuglaanta iyo maaraynta dhacdooyinka amniga?
Waxaa jira farqi u dhexeeya website shaqaynaya iyo website si ammaan ah loo dhisay.
Website wuxuu u muuqan karaa mid caadi u shaqaynaya, laakiin wuxuu weli yeelan karaa cillado amni oo aan si fudud indhaha loogu arki karin.
Amniga nidaamka waa in laga bilaabaa marxaladda naqshadaynta, horumarinta iyo tijaabada, ee aan la sugin ilaa website-ka la weeraro.
Arrintani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay adeegyada dowladda iyo ganacsiyada haya xogta dadweynaha.
3. Software duugoobay, server-ro aan la maamulin iyo nidaamyo aan lahayn xakameyn buuxda
Waxaa kale oo walaac leh marka website ama system loo dhiso hay’ad ama shirkad, balse aan si cad loo qeexin cidda maamulaysa, cidda iska leh akoonnada muhiimka ah iyo cidda mas’uulka ka ah amniga nidaamka.
Mararka qaarkood, hay’ad ama ganacsi wuxuu adeeg u qaataa shirkad horumarisa website ama software, laakiin ma cadda cidda gacanta ku haysa:
- Server-ka iyo akoonka hosting-ka ama cloud-ka.
- Domain-ka iyo dejimaha DNS.
- Akoonnada maamulka iyo oggolaanshaha gelitaanka.
- Source code-ka iyo keydka lagu kaydiyo.
- Database-ka, kaydka xogta iyo habka dib loogu soo celinayo.
- Cusboonaysiinta, diiwaannada dhacdooyinka iyo taageerada farsamo.
Haddii arrimahan aan lagu qeexin heshiiska iyo maamulka nidaamka, waxaa dhalan kara xaalad ay shirkaddu adeeg isticmaasho laakiin aanay lahayn awood ku filan oo ay ku maamusho khatarta, ku soo ceshato xogteeda ama ku sii waddo adeegga haddii xiriirka ay la leedahay bixiyaha adeeggu istaago.
Tani ma aha oo keliya arrin farsamo; waa arrin la xiriirta maamulka, heshiisyada, lahaanshaha hantida dijitaalka ah iyo masuuliyadda xogta.
Sidoo kale, waa muhiim in la saxo faham jira: mar walba ma aha in luqadda programming-ka lafteedu ay tahay tan daciifka ah. Khatartu waxay ka iman kartaa nooc software ah oo aan taageero amni dambe helayn, frameworks ama libraries duugoobay, plugins aan la cusboonaysiin, qaladaad code ah, dejimo khaldan oo server-ka ah, passwords daciif ah ama maamul gelitaan oo aan habboonayn.
Luqad si wanaagsan loo taageero ayaa sidoo kale lagu dhisi karaa system aan ammaan ahayn haddii si khaldan loo adeegsado.
Sidaas darteed, hay’adaha iyo shirkaduhu waa inay dalbadaan secure development, security testing, maamulka server-ka oo cad, cusboonaysiin joogto ah iyo masuuliyad amni oo heshiis lagu qeexay.
4. Jaamacadaha iyo tartanka waxbarashada cybersecurity-ga iyo AI-ga
Waxaan sidoo kale walaac ka qabaa sida loo qorsheeyo loona bixiyo qaar ka mid ah fursadaha waxbarasho ee la xiriira AI-ga iyo cybersecurity-ga.
Jaamacadaha iyo xarumaha tababarku waxay door weyn ka ciyaari karaan diyaarinta jiil aqoon leh. Waa wax wanaagsan in dhalinyarada loo furo koorsooyin cybersecurity, ethical hacking, AI iyo software engineering.
Laakiin haddii jaamacaduhu ay ku tartamaan oo keliya furitaanka barnaamijyo cusub, diiwaangelinta ardayda ama bixinta shahaadooyin, iyadoo aan si qoto dheer looga fikirin tayada manhajka, anshaxa xirfadda, ilaalinta xogta iyo habka tababarka, waxaa jiri kara farqi u dhexeeya aqoonta la baranayo iyo masuuliyadda looga baahan yahay qofka aqoontaas adeegsanaya.
Ardayga cybersecurity-ga baranaya waa in lagu tababaraa:
1. Aasaaska amniga nidaamyada iyo software-ka.
2. Sharciga, anshaxa iyo oggolaanshaha ka hor tijaabo kasta.
3. Hababka lagu difaaco nidaamyada iyo xogta.
4. Shaybaarro tababar oo si gaar ah loo oggolaaday.
5. Responsible vulnerability disclosure sida nuglaanta si masuuliyad leh loogu wargeliyo cidda iska leh nidaamka.
6. Ilaalinta xogta shakhsiga iyo xuquuqda dadka.
7. Maaraynta dhacdooyinka amniga iyo ilaalinta caddaymaha dijitaalka ah.
Ardayga waa in la baro sida nuglaanta loogu ogaado nidaam uu fasax u haysto, sida warbixin farsamo loo diyaariyo, iyo sida cilladda loogu gudbiyo maamulka nidaamka iyada oo aan xogta dadka la taaban ama adeegga la carqaladayn.
Jaamacaduhu waa inaysan ku koobnaan oo keliya baridda adeegsiga qalabka cybersecurity-ga; waa inay sidoo kale soo saaraan xirfadlayaal leh aqoon sharci, masuuliyad xirfadeed iyo faham qoto dheer oo ku saabsan ilaalinta bulshada iyo amniga dijitaalka ah.
5. AI-gu wuxuu sare u qaadi karaa awoodda difaaca, laakiin sidoo kale wuxuu kordhin karaa khatarta
AI-gu wuxuu qofka ka caawin karaa qorista code, fahamka dhibaatooyinka farsamo iyo otomaatigga hawlaha qaarkood.
Waxaa loo adeegsan karaa baaritaanka nuglaanta, ogaanshaha dhaqdhaqaaq aan caadi ahayn, aqoonsiga phishing-ka iyo difaaca nidaamyada.
Laakiin isla tiknoolajiyadaas waxay fududayn kartaa diyaarinta fariimo khiyaano ah oo tayo sare leh, codad ama muuqaallo been-abuur ah, iyo hawlo kale oo lagu beegsan karo dadka iyo hay’adaha.
Qof aan lahayn khibrad qoto dheer ayaa maanta heli kara kaalmo farsamo oo badan marka loo eego waqtiyadii hore. Taasi waxay kordhinaysaa muhiimadda wacyigelinta, anshaxa iyo ilaalinta nidaamyada.
Waxaan u baahanahay inaan dhalinyarada barno in AI-gu yahay qalab leh awood weyn, laakiin aan laga dhigan marmarsiiyo lagu sameeyo wax kasta oo farsamo ahaan suurtagal ah.
6. Mustaqbalka Soomaaliya: internetka, isgaarsiinta, korontada iyo adeegyada muhiimka ah
Haddii Soomaaliya ay sii kordhiso ku-tiirsanaanta nidaamyada dijitaalka ah, waa in awoodda ilaalinta nidaamyadaas ay la kobocdaa.
Internetka, isgaarsiinta, adeegyada maaliyadeed, xogta caafimaadka, adeegyada dowladda iyo nidaamyada kale ee muhiimka ahi waxay noqonayaan qayb sii weyn oo ka mid ah nolol maalmeedka bulshada.
Korontadu sidoo kale waxay muhiim u tahay shaqada xarumaha xogta, shabakadaha isgaarsiinta iyo adeegyada dijitaalka ah, inkasta oo nidaamyadaas ay ku kala duwan yihiin qaabkooda, isku-xirnaantooda iyo heerka ay uga nugul yihiin khataraha cyber-ka.
Haddii maanta la dayaco amniga, cusboonaysiinta software-ka, ilaalinta xogta, maaraynta server-rada iyo tababarka khubarada, khataraha mustaqbalka waxay gaari karaan meel ka culus tan maanta.
Ma sheegi karno in toban sano ka dib weerar gaar ahi hubaal dhici doono, mana habboona in cabsi lagu abuuro bulshada. Laakiin waa masuuliyad in la ogaado in nidaamyada muhiimka ahi ay u baahan yihiin difaac ka hor inta aanay dhicin waxyeello.
Su’aasha muhiimka ahi waa: haddii aan maanta si habboon u dhisin nidaamyadaas, una tababbarin dadkii difaaci lahaa, sidee ayaynu berri u ilaalin doonnaa adeegyo ay malaayiin qof ku tiirsanaan karaan?
Waxaan rabaa in Soomaaliya ay yeelato dhalinyaro awood u leh inay dhisaan teknoolajiyada mustaqbalka, isla markaana awood u leh inay difaacaan.
7. Soomaaliya maxay sharci ahaan iyo hay’ado ahaan u diyaarisay?
Waxaa muhiim ah in arrintan lagu saleeyo xaqiiqooyinka jira, oo aan la sheegin in Soomaaliya aysan lahayn wax sharciyo ama hay’ado xog-ilaalin ah.
Sharciga Dhowrista Xogta — Law No. 005 of 2023
Soomaaliya waxay leedahay Sharciga Dhowrista Xogta, waxaana jira Hay’adda Dhowrista Xogta (Data Protection Authority — DPA).
5 Janaayo 2026, DPA waxay shaacisay in Golaha Wasiirradu ansixiyey xeer-nidaamiyeyaasha hoos yimaada Sharciga Dhowrista Xogta Lr. 005/2023.
Tani waa horumar sharciyeed muhiim ah. Hase yeeshee, jiritaanka sharciga iyo ansixinta xeer-nidaamiyeyaashu kama dhigna in dhammaan hay’adaha iyo shirkaduhu si buuxda ugu hoggaansamayaan ama in dhammaan khataraha xogtu dhammaadeen.
Waxaa weli loo baahan yahay wacyigelin, fulin wax ku ool ah, kormeer iyo habab lagu xaqiijiyo in xogta muwaadiniinta si masuuliyad leh loo ilaaliyo.
Sharciga Cybersecurity-ga
26 Janaayo 2026, Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka (NCA) iyo SONNA waxay soo sheegeen in Golaha Shacabka ansixiyey hindisaha Sharciga Cybersecurity-ga.
Hase yeeshee, xogta sharciyeed ee dadweynaha ee aan helay waxay sidoo kale muujinaysaa in Aqalka Sare uu 29 Agoosto 2026 qabtay akhrintii koowaad ee hindise-sharci cybersecurity ah.
NCA waxay boggeeda ku tilmaamaysaa National Cybersecurity Law (2025), halka xogta ku saabsan marxaladaha baarlamaanka ay muujinayso baahi loo qabo in xaaladda kama dambaysta ah si cad loo xaqiijiyo.
Sidaas darteed, Wasaaradda Isgaarsiinta iyo Teknolojiyadda, NCA iyo Baarlamaanka waxaa habboon inay dadweynaha u soo bandhigaan xaaladda sharciyeed ee rasmiga ah, nuqulka kama dambaysta ah ee sharciga haddii la dhammeystiray, iyo habka loo dhaqan-gelinayo.
Hindisaha Sharciga Dembiyada Internetka — Cybercrime Bill
Golaha Wasiirrada ayaa 21 Agoosto 2025 ansixiyey hindisaha Cybercrime Bill. Wasaaradda Isgaarsiinta iyo Teknolojiyaddu waxay 8 Diseembar 2025 sheegtay in Golaha Shacabka uu qabtay akhrintii koowaad ee hindisahaas.
Xaaladda ugu dambaysa ee hindisahaas si rasmi ah ugama aanan helin xog ku filan oo caddaynaysa in dhammaan marxaladihii sharci-dejintu dhammaadeen. Waxaa muhiim ah in si gooni ah looga caddeeyo xaaladdiisa.
Waxaa kaloo muhiim ah in aan la isku khaldin Sharciga Dhowrista Xogta, Sharciga Cybersecurity-ga iyo Cybercrime Bill. Mid kastaa wuxuu leeyahay ujeeddo iyo waajibaad u gaar ah.
SOMCIRT — xarunta jawaabta dhacdooyinka cybersecurity-ga
7 Maarso 2026, Soomaaliya waxay si rasmi ah u daah-furtay SOMCIRT (Somalia Computer Incident Response Team), oo ka tirsan nidaamka amniga dijitaalka ah ee qaranka kana shaqaysa isku-duwidda ka-hortagga, ogaanshaha iyo wax-ka-qabashada dhacdooyinka cybersecurity-ga.
Tani waa tallaabo wanaagsan. Waxa xiga ee muhiimka ahi waa in hay’adaha, shirkadaha, jaamacadaha iyo dadweynuhu ogaadaan habka saxda ah ee dhacdooyinka looga soo sheego, iyo in la helo iskaashi wax ku ool ah oo lagu ogaado laguna yareeyo khataraha.
8. Maxay xogta caalamiga ahi ka sheegaysaa awoodda amniga dijitaalka ah ee Soomaaliya?
Qiimeynta ITU Global Cybersecurity Index 2024 waxay Soomaaliya siisay dhibco dhan 37.38 marka lagu cabbiro 100 dhibcood, iyadoo lagu daray heerka Tier 4: Evolving.
Qiimeyntu waxay eegtaa dhinacyada sharciga, tiknoolajiyada, hay’adaha, kobcinta awoodda iyo iskaashiga. Waxay sidoo kale muujinaysaa meelaha loo baahan yahay in horumar dheeraad ah laga sameeyo, gaar ahaan awoodda farsamo iyo kobcinta xirfadaha.
Dhibcahani ma sheegayaan tirada dhalinyarada Soomaaliyeed ee falal sharci-darro ah ku kacda, mana caddaynayaan in weerar gaar ahi dhacay. Waxayse siinayaan sawir muujinaya in amniga dijitaalka ah uu u baahan yahay maalgelin, xirfado, habab shaqo oo cad iyo horumar joogto ah.
9. Maxaa laga rabaa dowladda?
Waxaan ugu baaqayaa dowladda Federaalka Soomaaliya, Wasaaradda Isgaarsiinta iyo Teknolojiyadda, NCA, SOMCIRT iyo DPA inay mudnaan siiyaan qodobadan:
1. Qiimeyn amni oo nidaamsan: Website-yada iyo nidaamyada muhiimka ah ee dowladda waa in si joogto ah loo qiimeeyo, nuglaantana loo hagaajiyo iyadoo la raacayo hab sharci ah oo la xakameeyey.
2. Hab lagu soo sheego nuglaanta: Waa in la caddeeyo jid ammaan ah oo khubarada iyo cilmi-baarayaashu ugu gudbin karaan nuglaanta ay ogaadaan, iyadoo la ilaalinayo xogta iyo nidaamka ay khusayso.
3. Xeerar cad oo ku saabsan server-rada iyo software-ka: Waa in la qeexo heerarka ugu yar ee amniga, cusboonaysiinta, maamulka gelitaanka, kaydinta xogta iyo qorshaha jawaabta dhacdooyinka.
4. Wacyigelin qaran: Dhalinyarada, shaqaalaha dowladda iyo ganacsatada waa in loo sameeyo wacyigelin joogto ah oo ku saabsan anshaxa dijitaalka ah, ilaalinta xogta iyo cawaaqibta falalka sharci-darrada ah.
5. Xoojinta jawaabta dhacdooyinka: Waa in hay’adaha lagu hago habka ay u soo sheegayaan dhacdooyinka amniga, una wadaagayaan macluumaadka lagama maarmaanka ah si loo yareeyo waxyeellada.
6. Xog la xaqiijiyey: Waa in la ururiyo lana daabaco xog ku saabsan dhacdooyinka amniga, baahiyaha khubarada iyo heerka diyaar-garowga nidaamyada, iyadoo la ilaalinayo xogta gaarka ah.
10. Maxaa laga rabaa jaamacadaha iyo shirkadaha tiknoolajiyada?
Jaamacadaha waa in ay ardayda baraan xirfad iyo masuuliyad isku lammaan. Tababarka cybersecurity-ga waa inuu ku dhisnaadaa shaybaarro la oggolaaday, cilmi-baaris anshax leh iyo faham sharci.
Shirkadaha dhisa website-yada iyo nidaamyada software-ka waa inay si cad ugu qeexaan heshiisyada cidda leh domain-ka, hosting-ka, server-rada, xogta, source code-ka iyo akoonnada maamulka. Waa in la qeexaa masuuliyadda cusboonaysiinta, kaydinta xogta, ilaalinta gelitaanka iyo jawaabta dhacdooyinka amniga.
Ganacsatada iyo hay’adaha adeegsada nidaamyadan waa in aysan ku ekaan in website-ku shaqaynayo. Waa inay hubiyaan in ay leeyihiin awood ay ku maamulaan hantidooda dijitaalka ah, ku ilaaliyaan xogtooda, kuna soo ceshan karaan adeegga marka dhibaato dhacdo.
Amniga nidaamku waa masuuliyad wadajir ah oo u dhexaysa cidda dhista, cidda martigelisa iyo cidda adeegsanaysa.
11. Maxaa laga rabaa dhalinyarada Soomaaliyeed?
Dhalinyarada xiisaynaysa cybersecurity-ga iyo AI-ga waa in la dhiirrigeliyaa, lana siiyaa fursado tayo leh oo ay aqoontooda ku hormariyaan.
Waxaan kula talinayaa:
- Inay ku tababartaan shaybaarro iyo nidaamyo si cad loogu oggolaaday.
- Inay ka qayb qaataan CTF, cilmi-baaris amni iyo barnaamijyo bug bounty oo leh xeerar iyo xad cad.
- Inaysan fasax la’aan u gelin website, server ama akoon qof kale leeyahay.
- Inaysan faafin xog gaar ah ama cillado faahfaahsan oo dadka kale u sahlaya inay waxyeello geystaan.
- Inay nuglaanta u gudbiyaan cidda iska leh nidaamka ama hay’adda ku shaqada leh, iyagoo raacaya hab ammaan ah.
- Inay AI-ga u adeegsadaan waxbarasho, difaac, cilmi-baaris iyo hal-abuur waxtar u leh bulshada.
Mustaqbalka cybersecurity-ga Soomaaliya waa in lagu dhisaa aqoon, anshax, sharci iyo fursado shaqo, ee aan lagu dhisin sumcad laga helo in nidaamyada dadka kale la jebiyo.
12. Baaq qaran: maanta tallaabo qaad, berri ha sugin
Arrintan ma aha in dhalinyarada lagu cabsi geliyo, mana aha in la xannibo horumarka AI-ga ama cybersecurity-ga. Waa in la hubiyo in aqoonta iyo awoodda farsamo ay la socdaan faham sharci, maamul amni oo wanaagsan iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta.
Waxaan si gaar ah ugu baaqayaa Wasaaradda Isgaarsiinta iyo Teknolojiyadda, Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka, SOMCIRT, Hay’adda Dhowrista Xogta, jaamacadaha, shirkadaha tiknoolajiyada, ganacsatada iyo khubarada Soomaaliyeed inay arrintan u qaataan masuuliyad wadajir ah.
Aan dhisno barnaamijyo tababar oo ammaan ah. Aan hubinno nidaamyada dowladda iyo ganacsiyada. Aan kor u qaadno ilaalinta xogta. Aan dhalinyarada siino xirfado shaqo oo sharci ah. Aan caddeyno xeerarka iyo hababka loo soo sheegayo khataraha.
Waxaan sidoo kale ku baaqayaa in laga fogaado in dhalinyarada cybersecurity-ga la barato guud ahaan loogu yeero dembiilayaal. Dhalinyaradaasi waxay noqon karaan difaacyahannada nidaamyadeenna, hal-abuurayaasha xalalka mustaqbalka iyo khubarada Soomaaliya u baahan tahay.
Laakiin awood kasta waxay u baahan tahay masuuliyad.
Maanta haddii aynaan dhisin nidaam amni oo wanaagsan, tababar sax ah iyo habraacyo lagu ilaalinayo adeegyada dijitaalka ah, berri waxaynu wajihi karnaa caqabado ka adag kuwa maanta jira.
Soomaaliya waxay u baahan tahay dhalinyaro dhista teknoolajiyada, iyo nidaamyo ammaan ah oo ilaaliya teknoolajiyada ay dhiseen.
Aan arrintan uga wada hadalno si cilmi ku dhisan, masuuliyad leh oo xal raadinaya. Aan ka hortagno khataraha inta ay yar yihiin, halkii aynu sugi lahayn ilaa waxyeello weyn dhacdo.
Amniga dijitaalka ahi ma aha masuuliyadda hal hay’ad ama hal qof. Waa masuuliyad qaran oo wadajir ah.
Written by: Jabir Osman Gedi